Vui buồn đời thợ ảnh: Phần IV:
Cải Tạo Nhiếp ảnh.
Trạch An-Trần Hữu Hội
Là thư của Kha, con trai chú Hòa gửi về
từ Bidong cho anh trai còn ở lại Sài gòn. Báo tin gia đình đã đến được trại tỵ
nạn. còn ghe mà trên ấy có gia đình chú Vàng chìm trong gió bảo trước sự chứng
kiến hãi hùng của Kha và nhiều người trên ghe! Những cánh tay vẫy gọi cứu giúp
trong vô vọng ở những phút cuối cùng ấy, theo mô tả của Kha trong thư, cứ như
in trong tâm trí tôi.
Không dễ gì quên đi hình ảnh Tuyền, Trí
tưởng tượng hành hạ tôi hàng ngày, ngay cả những lúc hành nghề, đang cầm máy
ảnh trên tay.
Có những người ra đi, tàu lênh đênh bất
lực trong gió bão. Khi cái chết cầm chắc trong tay thì may mắn gặp tàu, nhưng
lại là tàu của các nước XHCN, Hungary ,
Bungary… Những chiếc tàu này cứu họ thoát chết nhưng lại đem họ trả về Việt Nam ! Những gì
họ kể lại được lan truyền, cho những người ở lại một nỗi khiếp sợ biển khơi!
Nhưng rồi những chuyến đi vẫn không giảm
mà còn gia tăng. Người ta vẫn tin vào số mạng, vẫn hy vọng vào sự may mắn của
từng người…Cái chết trên biển khơi cũng chỉ ngang bằng cái sống lây lất, khốn
đốn, lo sợ… từng ngày từng giờ mà họ, những kẻ quyết tâm ra đi, đang phải đối
diện. Như trường hợp chú Vàng, chú Hòa…
Bấy giờ đang là những tháng cuối năm
1985. Vậy là tôi đã vào Sài gòn ba năm. Có về thăm mẹ hai lần. Dạo này bà cũng
đã già, yếu đi nhiều. Đang trong tâm trạng buồn buồn…Tôi quyết định về lại Ninh
Thuận một thời gian…Vừa thăm mẹ vừa đễ cho tâm hồn dịu lại, bớt đi những xao
xuyến, bất an thường xuyên trong lòng!
Đưa tôi ra bến xe có Lượng và anh Trung.
Đưa chiếc xe đạp lên trần xe đó, chờ cho lơ cột chặt xong, ba anh em chúng tôi
ra quán nước ngồi chờ…
Anh Trung hỏi tôi:
- Có dự tính vào lại không Sinh?
- Tùy nơi sức khỏe của bà già anh Trung
ạ, Được thằng con út nương cậy lúc về già mà nó cứ hết tù tội lại bỏ nhà đi lang
thang hoài! (Tôi có ở tù hai năm bốn tháng, hồi những năm 1979, vì bị nghi là
chống chính quyền!
Lượng xen vào:
- Về ngoài mình anh cũng cứ làm nghề ảnh,
nghe đâu dạo này tụi trẻ thích đi suối chụp hình lắm!
- Ừ, anh cũng nhờ chú Lượng mà có cái
nghề này. Bây giờ máy có, đèn có, tay nghề cũng tàm tạm…chắc rồi cũng cố mà làm
chứ biết làm gì ngoài ấy!
Lơ xe ra hiệu cho tôi lên xe, léo tèo vài
con buôn ngồi sẵn, có mấy người quen gọi chào hỏi. Tôi rươm rướm nắm tay Lượng:
- Anh ra nghe, cám ơn chú nhiều lắm. Thư
cho Quảng thì nói anh gởi lời thăm.
Anh Trung ôm tôi, tay vỗ vỗ vào lưng:
- Được thì lấy vợ cho bà già yên lòng. Có
việc vô Sài gòn thì ghé thăm anh em nhé.
Tôi bước thật nhanh bởi thấy trong cổ
mình nghèn nghẹn, mắt tôi đã nhòa đi!
Khi đã ngồi yên trên xe, xe bắt đầu chạy,
tôi mới nhớ là mình đang đeo chỉ vàng nơi ngón tay. Tôi tháo ra cho vào túi
quần, nước mắt bổng trào ra. Lau vội mắt và mũi, tôi nhớ tới hai vợ chồng
Lượng. Tối qua, cả hai đưa cho tôi chỉ
vàng mà khóc. Tôi nhất dịnh không cầm:
- Hai em cưu mang anh ba năm nay vậy là
quá tốt rồi, vàng bạc chi nữa!
- Tụi em đễ dành cho anh lâu nay. Có anh
ở với tụi em, tụi em yên tâm như có anh Quảng vậy. Anh cầm cho tụi em vui…Có
chuyện này em chưa nói, nhưng khi nào em nhắn ra: anh vào gấp thì vào ngay với
tụi em nghe.
- Chuyện gì vậy Lượng?
- Tụi em cũng sẽ đi. Anh Quảng giao việc
này cho anh Thục chồng chị Thương lo, đi đường miền Tây.
Tôi ngần ngần ngừ:
- Cứ vậy đã, anh sợ lại phiền hai em và Quảng!
oOo
Tôi về, mẹ tôi vui lắm. Chuyện ngắn chuyện dài, chuyện các chị đang ở
xa. chuyện bà con chòm xóm…làm tôi nhớ lại lần về trước đây sau thời gian ở tù.
Thỉnh thoảng trong câu chuyện, Mẹ tôi nhắc đến một vài người con gái…Có lẽ bà
luôn ao ước tôi lập gia đình, bà mẹ nào không thế khi con trai mình đã đến tuổi
trưởng thành. Những lần như thế tôi lại nhớ đến Tuyền!
Quê tôi có được một đều mà ai ra đi làm
ăn nơi đâu cũng muốn về là ví tình cảm, hơn mười lăm năm bỏ xứ, xa quê Quảng
Trị, vào lập nghiệp nơi này, đã dấy lên tình cảm gắn bó với nhau, tình thần
làng nước muôn đời của người Việt vốn có trong huyết quản, được thể hiên lại
nơi này… Đặc biệt là người dân ở đây cùng theo đạo Thiên Chúa Giáo, dưới sự
hướng dẩn của ba Linh mục. trong đó có Linh mục Chánh xứ rất thương yêu con
dân. Cha đã lo cho dân từ cái nhà, điện nước, đất đai trồng trọt…với dự tính sẽ
mở một nhà máy công nghiệp đủ cho người lao động có việc làm…Nhưng tất cả dự
tính ấy bị sụp đổ sau ngày 16 tháng 4 năm 1975.
Chính linh mục này đã xin tàu đưa dân rời
Viết Nam
đến đinh cư ở Hoa Kỳ hoặc Úc châu trước 30/4 nhưng cuộc ra đi này đã không
thành!
Hồi tôi vào Sài gòn, các quán cà phê chưa
được công khai, Thỉnh thoảng du kích vào quán nạt nộ khách “ Lười lao động, ăn
không ngồi rồi…”. Chủ quán phải xuống giọng năn nĩ…Nay về lại, sang sáng tôi
đến quán cũng gặp được một số bạn bè, ngồi lâu nhất là các bạn làm nghề thợ đá
chẻ, làm mộc…Từ ngày có công trình thủy lợi K. 42. Sông Pha. Một số anh em đi
làm công nhân đào, đắp đất cho công trường thủy lợi, những thợ chẻ đá hộc từ Đà
Lạt về chẻ đá cho công trường, họ truyên nghề lại cho một số anh em…Nghề nặng
nhọc vất vả, nhưng thu nhập lại cao nhất trong các nghề hiện có tại địa phương.
Bạn bè tôi làm nghề này cũng nhiều…
Ở Giáo Xứ này, gần như toàn tòng, giáo
dân rất đông. Tháng chín năm đó, Đức Giám Mục Giáo Phận từ Nha Trang vào làm lễ
Thêm Sức cho các cháu thiếu niên. Đối với người theo Công Giáo. Mỗi người có
những nghi thức quan trọng cần phải nhận lãnh đủ, đó là Rửa tôi, Vỡ lòng, Thêm
sức, sau này lờn lên thì Hôn Phối và Xức dầu khi lâm chung. Tất cả các phép này
là Bí tích quan trong của đời người theo Thiên Chúa Giáo.
Vì ngày lễ quan trong, có Giám Mục xức
dầu nên giáo dân chụp hình cho các cháu nhiều. Nhiều cha mẹ cũng khó khăn nhưng
vì thương con nên cũng sắm sửa váy xống, nơ và chụp cho con mấy kiểu hình kỷ
niệm.
Trong thời gian này, tôi có gặp gỡ một số
bạn, phần nhiều là giáo viên, làm nghề tay trái là chụp ảnh…Họ cũng cho biết
tình hình chụp hình hiện nay có ăn. Ngoài các dịp lễ ở nhà thờ…còn có những dịp
lễ của nhà nước…Lớp trẻ lớn lên sau 1975 vào suối Thương, con suối có sẵn từ
khi mới vào lập nghiệp, lâu nay khô hạn vì khai thác gỗ, đốt rừng khai hoang
lấy đất làm rẫy…nay được lớp trẻ tìm vào hẹn hò, vui chơi trong các dịp lễ lạc.
Hôm lễ thêm sức, toàn bộ thợ ảnh trong xã
tập trung về nhà thờ, chừng mười hai người, bạn bè bào tôi cầm máy lên bấm kiếm
tiền nhưng tôi ngại, không đem máy theo, chỉ đi dự thánh lễ.
Dưới sự chỉ đạo của cha phó xứ, Thợ ảnh
họp nhau phân công chụp hình rất trật tự. Khi các em nhận bí tích chỉ hai người
lên chụp hai bên cho nam và nữ, tất cả chuẩn bị máy, đèn, phim sẵn, lúc nào người
đang chụp hết phim là hai người khác thay thế vào…
Trong
thời gian hành lễ, tôi thấy lảng vảng vài du kích và công an, tôi cũng không
quan tâm vì lâu nay vẫn thề, hễ có lễ gì bên TCG quan trọng, đông người tham dự
thì có công an theo dõi, nhiệm vụ của họ là vậy. Nhưng hôm nay, sau này khi xảy
ra “cải tạo nhiếp ảnh” ở địa phương, tôi mới biết là hôm ấy họ làm hai nhiệm
vụ: Theo dõi lễ và đồng thời lập danh sách các thợ ảnh và những ai có máy ảnh,
chụp hình trong hôm đó!
oOo
Hai ngày sau lễ, đêm đó chó sủa rân rang
trong thôn, tôi nằm trong nhà không biết chuyện gì, chừng 01 giờ sáng, chó nhà
tôi sủa, tôi ra sân xem có chuyện gì thì gặp Lan, vợ của Cương bạn tôi, là giáo
viên, làm thêm nghề chụp hình. Lan đang mang bầu, vai mang một túi xách đi rón
rén vào nhà, thấy tôi Lan mừng rỡ, đưa cái túi nói trong hơi thở dồn dập:
- Giữ giùm cái túi máy cho mình với. Nó
vô nhà lục lung tung, lấy hết đồ nghề rồi, mình chạy được cái này, còn một túi
máy và cài đèn vứt ra sau vườn, mình về lấy đem lên gởi Sinh luôn!
- Vậy chơ Cương đâu?
- Tụi nó bắt ngồi tại chỗ, kiểm kê… chờ
lập biên bản.
- Sao tự nhiên…
- Nó đọc cho nghe thông tư “ Cải tạo
nhiếp ảnh” của Ủy Ban Tỉnh và Huyện.
Tôi đem cái túi ra góc vườn, bỏ giữa đám
mỳ, Lan đã chạy về nhà, tôi chờ lâu mà không thấy Lan tới. đoàn chừng là du
kính đã bắt được Lan khi quay về. Cũng lo âu với cái túi đồ nghề của mình, tôi
xách ra vườn bỏ một góc khác rồi vào nhà ngồi hút thuốc, chờ trời sáng.
Tôi băn khoăn không biết các nơi có “ Cải tạo
nhiếp ảnh” không hay chỉ nơi địa phương tôi ở!? Lượng ở Sài gòn sẽ ra sao nếu
chúng vào nhà, với máy, đèn và phòng rọi ảnh màu, những thiết bị đắt tiền mà
Quảng gởi từ Canada mấy đợt thuốc Tây về mới mua được!
Sáng hôm sau, Cương đến rủ tôi đi uống cà
phê, cho biết là bị thu giữ ba máy ảnh của những người chụp Amateur gởi làm
hình, một bộ máy và đèn dự phòng, thường Lan chụp phụ với Cương khi đông khách.
Phòng tối bị niêm, máy rọi độ lại từ một máy ảnh Poleroix và toàn bộ đồ dùng
tráng rọi ảnh bị thu giữ! Tôi hỏi:
- Các nơi có làm vậy không hay là chỉ
tỉnh này?
- Hình như chỗ nào cũng làm, nhưng nơi
làm trước, nơi làm sau. Mục đích tụi nó lả đưa vào HTX Nhiếp ảnh, do nhà nước
quản lý.
- Rôi tụi nó có nói là bao giờ giải quyết
trả máy hay tịch thu luôn không?
- Sáng mai toàn bộ tập trung Phòng Văn Hóa
Thông Tin họp, mới biết được! Sinh cho mình gởi cái túi vài hôm nữa đã nghe.
Giờ mình đi dạy!
- Ừ, cứ để mình giữ cho. May mà không ai
biết mình cũng có làm nghề trong Sài Gòn!
Một lát sau thì trong quán xôn xao bàn
tán chuyện “ Cướp bóc” đêm qua, y như hồi đánh tư sản, “ Cải tạo Công Thương
Nghiệp”!
Không nằm trong đối tượng được dự họp,
tôi chỉ biết thông tin qua Cương và các anh em khác. Khoảng hai mươi cái máy
ảnh bị thu giữ đêm đó, chỉ tình riêng địa phương tôi. Toàn huyện chùng ba mươi
máy. Từ nay, ai muốn làm nghề phải làm Lý lịch, đơn xin hành nghề…Nộp cho phòng
VHTT, chờ Tỉnh giải quyết.
Tôi phân vân không muốn làm đơn vì nghĩ
đến chuyện phải đi ký lý lịch, nhưng các bạn tôi bàn là cứ làm đơn rồi tính
sau. Tôi làm đơn xin hành nghề, về Phan Rang photo hai tấm giấy chứng nhận đã
học xong hai khóa nhiếp ảnh tại CLB Quân Bình Thạnh. Cũng may có hai tờ chứng
nhận này, tôi trả lời trót lọt khi ký Lý lịch tại Công An Xã! Tờ hợp đồng chụp
hình tết năm trước, vụ Phim Liên Xô, khốn khổ thế nhưng giờ cũng được việc! Đã
hành nghề ở Bến Nhà Rồng hẳn hoi chứ bộ!!!
Thời gian này, những lúc buồn, tôi thường
lấy hình Tuyền ra xem. tôi có giữ lại mấy tấm khi làm hình Tuyền, có một tấm
Tuyền và tôi chụp chung, Tuyền đứng bên tôi, hai tay nâng quả dứa khá lớn, cười
rất tươi. Tấm hình này tôi can sẵn rồi nhờ Kha bấm máy.
Nhìn Tuyền cười tươi tắn, tôi lại nhớ
Tuyền đến quay quắt!
oOo
Khoảng ba tháng đợi chờ, một hôm những ai
có bị tịch thu máy và có làm dơn, lý lịch xin hành nghề, được giấy mời đến phòng
VHTT đễ họp.
Tôi cũng nhận được giấy mời. Khi đã đông
đủ, mọi người hồi hộp chờ phán quyết về số phận của những cái máy ảnh, đèn…thì
cán bộ VHTT tỉnh xuất hiện, anh này đọc nhiều thông tư, nghị định…có những nghị
định có từ năm 1957! Nói về tầm quan trọng của người cầm máy ảnh….Cuối cùng là
tất cả máy ảnh đều bị tịch thu, trưng dụng cho cửa hàng Nhiếp Ảnh. Nếu trong
gia đình có chuyện cần chụp hình thì làm đơn mượn máy ảnh, Phòng sẽ giải quyết!
Sở VHTT chỉ cấp giấy phép cho 5 người
được phép xử dụng máy ảnh. Trong đó 02 là giáo viên, 02 cán bộ: 1 Trưởng phóng
VHTT, 1Trưởng ban Định Canh Định Cư và Tôi ! Nhưng tôi phải vào làm cho cửa
hàng Nhiếp Ảnh Huyện.
Cả phòng họp nhốn nháo, những người bị
tịch thu máy nhào đến cán bộ tỉnh, huyện năn nĩ xin lại máy ảnh, xin làm cam
kết sẽ không sử dụng máy…nhưng họ gặp sự lạnh lùng của cán bộ.
Tôi không hiểu được do phép lạ nào mà tôi
được cấp giấy phép hành nghề và sử dụng máy ảnh! Có lẽ nhờ hai tấm giấy chứng
nhận của CLB nhiếp ảnh quận Bình Thạnh và tờ Hợp đồng chụp hình tết ở bến Nhà
Rồng!
Chừng năm ngày sau, tôi nhận được một
giấy mời đến phòng VHTT họp. Một anh trẻ hơn tôi chùng vài tuổi, được giới
thiệu là cửa hàng trưởng, hai cô bé một là thủ quỷ, một là kế toán kiêm thủ kho
và hai nhân viên cũng còn trẻ. được giới thiệu là nhân viên cửa hàng từ Phan
Thiết ra cùng xây dựng của hàng nhiếp ảnh huyện Ninh Sơn.
Hai người kia có giấy hành nghề nhưng là
giáo viên, sẽ làm hợp đồng cho cửa hàng…
Sau vụ này, ngày nào tôi cũng phải đến
cửa hàng ngồi chơi cùng hai cô bé…Cửa hàng là một ngôi nhà phên trét đất, ngang
4m dài 7m, luôn cả phòng tối và kho.
Trong tạm thời, tôi được chỉ định khâu
tráng rọi ảnh cho cửa hàng. lương của
tôi và hai cô bé sẽ tùy vào thu nhập của cửa hàng
Lỡ phóng lao tôi đành theo lao, may là
trước cửa hàng nhiếp ảnh có một cửa hàng kinh doanh ăn uống và giải khát. Tôi
hết uống cà phê lại gập bạn, nhậu dài dài…vì họa hoằn mới có người đến chụp
hình chứng minh nhân dân!
Lúc này, tôi muốn trở lại Sài gòn cùng
Lượng và bạn bè, nhưng cứ mỗi lần nhìn mẹ, chuyện trò với mẹ…tôi lại thôi.
- Vui buồn đời thợ ảnh, phần V: Tôi
lập gia đình, chụp hình chui!
Sài gòn 02 tháng 6 năm 2917,
Trạch An-Trần Hữu Hội